Zal ‘zero waste’ de wereld redden?

Op een dag was er een immense bosbrand. Alle dieren keken doodsbang, geschokt en machteloos toe. Behalve de kolibrie, hij nam zonder aarzelen enkele druppels water in zijn kleine bek om ze op het vuur te gooien. Na een tijd zei het gordeldier, geërgerd door het schamele resultaat: “Kolibrie! Ben je niet gek? Met enkele druppels water krijg je dat vuur nooit geblust!” Waarop de kolibrie antwoordde: “Dat weet ik, maar ik doe tenminste mijn deel!” 

De oorsprong van deze ‘Legend of the Hummingbird’ zou bij de West-Canadese indianenstam Haida liggen, al wordt ook gesproken over de Quechua in Ecuador en zijn er zelfs sporen die naar Japan leiden. Zo gaat dat nu eenmaal met legendes. Hoe dan ook bouwde de Frans-Algerijnse filosoof en ecologist Pierre Rabhi zijn ‘Mouvement des Colibris’ hierop, een burgerbeweging die pleit voor burgerlijke verantwoordelijkheidszin als basis voor een ecologische en humane wereld. De idee achter de beweging is dat als ieder voor zijn eigen deur veegt, de hele straat proper is. Dat als ieder ‘zijn deel doet’ deze ecologische en humane wereld er vanzelf komt. 

Hoe mooi deze idee ook is, er zijn ook stemmen die wijzen op onze collectieve verantwoordelijkheid, en dat van elkaar losstaande individuele initiatieven – hoe goed ze ook bedoeld zijn – niet volstaan en zelfs het collectieve belang tegenwerken. 

De conferentie ‘Le ‘Zéro Déchet’, sauvera-t-il le monde?’, die op 4 december 2019 doorging bij de organisatie PAC (Présence et Action Culturelles) in Brussel, ging exact over deze tegenstelling. Ze werd benaderd vanuit het perspectief ‘leven zonder afval’. Dat onderwerp is voor mij zeer relevant, aangezien ikzelf al enige tijd een verdienstelijke poging onderneem om zulk een leven te leiden. Dat lukt, om diverse redenen, vooralsnog niet. Met regelmaat keert ook de twijfel terug of dit überhaupt wel zinvol is. Daarover vertel ik later graag meer. 

De drie sprekers op de conferentie waren Marc Sautelet van de organisatie Zero Waste Belgium, Nathan Lallemand van de VZW Share Food en Barbara Garbarczyk van SAW-B. 

Zero Waste Belgium is een organisatie die pleit voor individuele initiatieven om zo afvalvrij mogelijk te leven, helemaal volgens het principe van de kolibrielegende. Zij streven naar een doorgedreven sensibilisering, zodat iedereen op termijn zijn individuele verantwoordelijkheid opneemt en daardoor een kritische massa ontstaat die afval afzweert en zo op het beleid kan wegen. 
Share Food verzamelt niet-verkochte goederen bij verschillende Brusselse supermarkten en biedt deze via zogenaamde ‘frigos solidaires’ aan de minderbedeelden aan. Tegelijkertijd kaarten ze het grotere probleem van voedselverspilling aan, en pleiten ze voor maatregelen op hoger niveau om verspilling in alle stappen van de keten (productie, transformatie, distributie en consumptie) te verminderen. 
SAW-B, tot slot, is een VZW die projecten in de sociale economie in Brussel en Wallonië ondersteunt. Met name spreekster Barbara Garbarczyk, die in naam van de organisatie sprak, heeft grote bedenkingen als het gaat over individuele verantwoordelijkheid, en pleit voor collectieve actie. 

Alle op de conferentie uitgesproken argumenten voor en tegen opsommen zou me te ver leiden. Wel was ik getuige van iets wat ik tot dusver nog niet had mogen meemaken. Deze drie mensen (en hun organisaties) hebben in feite allemaal hetzelfde doel voor ogen, het is enkel de weg naar dat doel dat voor ieder van hen verschilt. Toch voelde het debat achteraf aan als een conflict. Mij lijkt het waardevoller om elkaar niet te bekampen tijdens debatten. Integendeel, sla de handen in elkaar om samen, elk op zijn manier, te vechten voor dat gemeenschappelijke doel en versterk elkaar op die manier. Andermaal een gemiste kans… 

Ik vertel in deze tekst graag verder over mijn eigen interne conflict over deze problematiek. Een conflict dat, ook na het bijwonen van de conferentie, nog steeds aan de gang is. Ik neem je, met zo weinig mogelijk zelfcensuur, mee in mijn hoofd en bespreek de (soms extreme) ideeën die in me opkomen in deze context. Gaat de ‘Zero Waste lifestyle’ de wereld redden? Spoiler alert: ik ben er niet van overtuigd, noch ben ik overtuigd tegenstander van deze filosofie. Een erg gewrongen situatie… 

Is individuele verantwoordelijkheidszin een goeie zaak? Uiteraard! Het zou een tikje hypocriet zijn moest ik het tegendeel beweren. Zeker als het gaat over een leven zonder afval. Ik doe mijn boodschappen voornamelijk in de ene verpakkingsvrije winkel die Mechelen rijk is. Als dat niet mogelijk is, dan verhuis ik een dikwijls impressionante hoeveelheid potjes en doosjes tot bij bijvoorbeeld de lokale slager. De vreemde blikken die mijn deel zijn neem ik er met veel plezier bij. Ik kreeg de slager intussen zelfs zo ver om geen papiertje meer te gebruiken om mijn charcuterie te wegen (en dat papiertje weg te gooien nadat de hesp in het doosje werd gelegd), maar de instellingen van zijn weegschaal aan te passen zodat mijn doosje niet wordt meegewogen. Hij kent me ondertussen zo goed dat hij zelfs de uitgeprinte rekening al een tijdje niet meer aan me durft aan te bieden. De slager is misschien niet het beste voorbeeld, want ook mijn vleesconsumptie probeer ik tot een minimum te beperken uit ecologische overwegingen. Maar de boodschap lijkt me duidelijk.

Ik composteer ook thuis, met name in een wormencompost. Het principe hierachter legde ik reeds tig keren uit aan mijn bezoekers. De algemene perceptie blijft echter dat het op zijn zachtst gezegd bijzonder is om een bak gevuld met wormen en rottend materiaal zonder frisse tegenzin in je keuken te bewaren. Ik kan nog talrijke voorbeelden opsommen van zulke kleine ingrepen. Ondanks de keer op keer verbaasde reacties probeer ik, nog steeds en tot vervelens toe, mensen actief te sensibiliseren. 

De gedachte achter de Zero-Wastebeweging is in de eerste plaats positief. Er wordt niks verweten, er wordt iets opgebouwd. Het belangrijkste is om stap voor stap vooruit te gaan, om mensen te inspireren. Men onderkent weliswaar dat er iets vierkant draait, maar men houdt zich niet bezig met een grondige analyse van de mechanismen die ons op sociaal en ecologisch vlak de muur in doen rijden. Daar situeert zich in mijn ogen een eerste belangrijk probleem. Men stelt een alternatief voor, maar dat alternatief staat niet enkel nog steeds met beide voeten in het huidige kapitalistische en neoliberale systeem, het bevestigt het zelfs door net de nadruk te leggen op de individuele verantwoordelijkheid. De afbraak van dat systeem wordt niet gezien als een noodzakelijke stap in de transitie. Deze benadering laat dus na om de eigenlijke verantwoordelijken bij naam te noemen, en legt alle verantwoordelijkheid bij het individu. Daarmee gaat men ervan uit dat een noodzakelijke transitie zonder geweld (in de meest brede zin van het woord) tot stand kan komen. Men creëert de illusie dat men iedereen kan verbinden en mobiliseren om ‘voor de eigen deur te vegen’. ‘Alle’ mensen verbinden zou echter op zijn minst een fenomenaal unicum zijn in de geschiedenis van de mensheid. 

Een tweede belangrijk probleem hierin is mijns inziens de intrinsiek verwijtende ondertoon die schuil gaat achter deze idee. Een mens wordt, weliswaar onbedoeld, in feite voor de keuze gesteld tussen goed of slecht. Aan de onderkant van onze maatschappij bestaat echter een hele kaste die deze keuze simpelweg niet heeft. De behoeftetheorie van Abraham Maslow is hier helemaal van toepassing. Deze groep ziet zich verplicht om, uit financiële overwegingen, hun boodschappen zo goedkoop mogelijk te doen. Of dit lokaal, onverpakt en/of duurzaam is, is hun allerlaatste zorg. De vraag daarbij is niet zozeer waarom deze mensen hun individuele verantwoordelijkheid niet nemen (het antwoord werd hierboven reeds gegeven en lijkt me meer dan duidelijk), maar hoe het in wezen nog denkbaar is in onze maatschappij dat ze deze verantwoordelijkheid ronduit niet kunnen nemen, terwijl er aan de bovenkant van de maatschappij een populatie voorkomt die de keuze wel heeft, maar er zich eenvoudigweg niks van aantrekt.

Ten derde hebben we een bredere context nodig dan enkel ‘zero waste’. De verantwoordelijkheid gaat verder dan enkel het vermijden van afval op individuele basis, ook de bredere ecologische voetafdruk is belangrijk. Men zou denken dat mobiliteit, en met name luchttransport, dan ter sprake komt. Hoewel belangrijk, lijkt me dat zelfs niet doorslaggevend. De individuele ecologische voetafdruk verkleint men in de eerste plaats door minder te kopen. Daar wringt het schoentje evenwel ook. Er is geen enkele incentive om minder te kopen in de huidige consumptiemaatschappij. Wel integendeel, we zien de laatste jaren fenomenen als Black Friday van over de oceaan tot bij ons waaien en enkel maar aan populariteit winnen. De records die jaar na jaar gebroken worden, worden op gejuich onthaald in naam van de economie. 

Grote impact op je ecologische voetafdruk heb je natuurlijk niet enkel met het vermijden van afval, het minder kopen en minder vliegen. Studies wijzen uit dat de grootste impact gegenereerd wordt door het verplaatsen van je geld naar duurzame spaar- en inversteringsalternatieven. Iets waar het gemiddelde individu in de eerste plaats niet van wakker ligt, en als hij dat wel doet, dan zijn de mogelijkheden beperkt, weinig transparant en moeilijk toegankelijk. In dat opzicht lijkt me het ‘Sustainable Money System’ van de Belgische systeemdenker Stef Kuypers wel wat, al overdrijf ik niet als ik zeg dat ook dat nog heel wat voeten in de aarde zal hebben. 

Als individuele verantwoordelijkheid stimuleren niet de oplossing is, wat dan wel? Collectieve actie? Burgerlijke ongehoorzaamheid? Als we nu eens allemaal, en dan bedoel ik écht állemaal, stoppen met het afbetalen van onze schulden. Zou dat geen impact hebben? 

Maar ook daar stoot men op gelijkaardige beperkingen. Ook hier kom je nooit aan de kritische massa. Collectieve acties van burgerlijke ongehoorzaamheid worden bovendien niet bepaald op applaus onthaald dezer dagen, daarvan waren we enkele weken geleden nog getuige aan het Koninklijk Paleis in Brussel na het vreedzame protest van Extinction Rebellion, waar ik helaas live getuige van was, maar gelukkig geen slachtoffer. 

Individuele initiatieven kunnen ook uitgroeien tot collectieve actie. Daar blijkt echter het probleem, zo stelde Barbara Garbarczyk van SAW-B op de conferentie, dat duurzame projecten die kleinschalig en activistisch starten, de neiging hebben naar het kapitalistische en neoliberale systeem toe te groeien naarmate ze groter worden. Het neoliberalisme en kapitalisme lijken wel de neiging te hebben alles naar binnen te zuigen en nadien de deur op slot te doen. ‘Le capitalisme ne rendrera pas les clés gentiment’, zo zegt men wel eens in de mooie taal van Molière.

Geweld (in de engere zin van het woord) gebruiken kan ook een optie zijn, naar het voorbeeld van onder meer de ‘Gilets Jaunes’ in Frankrijk. Het schoot me al wel eens door het hoofd als mogelijke oplossing, al bied ik het hier eerder aan als filosofisch vraagstuk. We weten ondertussen dat geweld enkel meer geweld uitlokt, de voorbeelden uit de geschiedenis zijn legio. Al zijn het hier wat mij betreft in de eerste plaats de ethische bezwaren die de doorslag geven om niet tot geweld over te gaan.  De fik mag er gerust in, maar graag enkel metaforisch.

En als we nu eens gewoon afwachten tot de maatschappij vanzelf compleet op zijn bek gaat? We doen niks, en laten het systeem imploderen om nadien op een duurzame manier opnieuw te beginnen. Ook deze optie – al passeerde ze wel eens mijn gedachten – wordt het niet voor mij, al is het maar omwille van de ethische kwesties die ook hier spelen. De grootste slachtoffers zouden zich wederom aan de onderkant van onze maatschappij bevinden, en laat net dat de mensen zijn die de minste verantwoordelijkheid dragen. Wel wordt er ondertussen door sommigen met deze mogelijkheid rekening houden. De Fransman Pablo Servigne wil hiervan met zijn ‘Collapsologie’ zelfs een nieuwe wetenschappelijke tak maken. Hij stelt zich echter niet zozeer de vraag of we moeten wachten tot de boel instort, maar eerder wat er moet en zal gebeuren als de boel instort. 

Geweld en onverschilligheid worden het dus al zeker niet. Individuele acties worden het ook niet, noch zullen het enkel collectieve acties zijn. Maar wat dan wel? 

Ik zie een mooie wisselwerking tussen individuele en collectieve acties ontstaan, en verwijs hierbij graag opnieuw naar het gevoel waarmee ik na de conferentie bleef zitten. Collectieve actie start vanuit het engagement van individuen, beiden zijn niet tegengesteld aan elkaar. Ook hier en daar een frisse bries van burgerlijke ongehoorzaamheid zou wat mij betreft hoegenaamd niet verkeerd zijn. 

Al moet gezegd dat de verantwoordelijkheid eigenlijk noch bij het individu, noch bij het collectief mag worden gelegd. De feitelijke verantwoordelijkheid ligt bij de leiders, de machthebbers, de politiek dus. Zowel individuele als collectieve verantwoordelijkheid kan worden afgedwongen, maar op bestuurlijk niveau is men voornamelijk bezig met elkaar te bekampen in plaats van de handen in elkaar te slaan om tot duurzame oplossingen te komen. Al meermaals in de geschiedenis werd bewezen dat tegen iets vechten eenvoudiger te verkopen is dan voor iets vechten. Net dat is – niet enkel nu – één van de belangrijkste problemen op bestuurlijk niveau.

De ‘zero waste lifestyle’ zal dus de wereld niet redden. Is hij dan wel de moeite waard? Jazeker, en ik zal hierin koppig volharden. Elk steentje dat ik kan verleggen, zal ik verleggen. Maar hoe mooi de ideeën van Pierre Rabhi en zijn beweging ook zijn, ze vergeten er steeds bij te vertellen dat de kolibrie op het einde van de legende sterft van uitputting. Dat maakt me wel een beetje bang…

Referenties 

A Sustainable Money Design For The Future—Happonomy. (z.d.). Geraadpleegd 6 december 2019, van https://www.happonomy.org/inspiration/get-inspired/sustainable-money-system/ 

Black Friday. (2019). In Wikipedia. Geraadpleegd van https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Black_Friday&oldid=55182781 

Colibris. (2018). Geraadpleegd 6 december 2019, van Le Monde diplomatique website: https://www.monde-diplomatique.fr/2018/09/A/59050 

Comment tout peut s’effondrer. Petit manuel de collapsologie à l’usage des générations présentes. (2015). Geraadpleegd 6 december 2019, van Pablo Servigne website: https://pabloservigne.com/comment-tout-peut-seffondrer/ 

Honderden manifestanten Extinction Rebellion opgepakt, actiegroep wilde Koningsplein bezetten. Geraadpleegd 6 december 2019, van De Morgen website: https://www.demorgen.be/gs-b1ed2801 

Je financiële middelen verhuizen: De efficiëntste weg naar een kleinere ecologische voetafdruk. (2019). Geraadpleegd 6 december 2019, van http://ethischbeleggen.com/je-financiele-middelen-verhuizen-de-efficientste-weg-naar-een-kleinere-ecologische-voetafdruk/ 

La légende du colibri: Je fais ma part—Forum Babel. (z.d.). Geraadpleegd 5 december 2019, van http://projetbabel.org/forum/viewtopic.php?t=21627 

Malet, J.-B. (2018). Le système Pierre Rabhi. Geraadpleegd 5 december 2019, van Le Monde diplomatique website: https://www.monde-diplomatique.fr/2018/08/MALET/58981 

Mouvement Colibris. (z.d.). Geraadpleegd 5 december 2019, van Mouvement Colibris website: https://www.colibris-lemouvement.org 

Zero Waste Belgium. (z.d.). Geraadpleegd 6 december 2019, van http://www.zerowastebelgium.org/nl/