Innovatie, disruptie en digitalisering. Een goede zaak?

Dat digitalisering disruptief zal zijn, staat vast.  Dat is ze trouwens al.  De vraag of digitalisering onze wereld zal veranderen is dus overbodig, net als de vraag wanneer deze verandering zal starten.  De volgende vraag die we ons moeten stellen is of dit een goede zaak is, of dit ook écht een meerwaarde zal betekenen.  Daar is het antwoord al iets moeilijker, of toch in ieder geval genuanceerder.  Het is ook een vraag die te weinig gesteld wordt.  Ik ga graag op zoek naar een antwoord hierop. 

De tijd dat de economie een tak was van de moraalfilosofie, ligt helaas al anderhalve eeuw achter ons.  Sinds William Stanley Jevons met de toepassing van zijn nutstheorie de economie definitief als wiskundige wetenschap op de kaart zette, zijn ‘waarde’ en ‘prijs’ in feite synoniemen geworden.  Jevons zag dit als een toepassing van het utilitarisme, maar dat bleek op langere termijn uiteindelijk anders uit te draaien.  Net door het streven naar winstmaximalisatie verdween het utilitaristische gedachtegoed quasi volledig uit de economie.  Winstmaximalisatie werd het ultieme doel.  Hierbij stroomt de opbrengst naar boven, wat net ten koste gaat van het collectieve welzijn en geluk. 

Zaken waar economen tot dan toe voornamelijk mee bezig waren, zoals antwoorden zoeken op de vraag hoe we ons moeten gedragen of wat van waarde is en wat niet, verschoven blijvend naar de achtergrond.   Dat is jammer, want net dat is waar de economie een echte meerwaarde zou kunnen hebben.  Dan bedoel ik meerwaarde als meer dan enkel financiële meerwaarde.  Winstmaximalisatie als ultieme doel brengt ons ver weg van de dingen die echt maatschappelijk relevant zijn.  Ons huidige, op schuld gebaseerde, financiële systeem doet daar geen goed aan.  Dit systeem zorgt ervoor dat geld enkel meer geld aantrekt.  Het gevolg ligt voor de hand: rijk wordt relatief rijker, arm wordt relatief armer. 

Geld wordt op dit ogenblik ‘gemaakt’ door de private banken, telkens er een nieuwe lening wordt uitgeschreven.  Het terugbetaalde kapitaal wordt nadien vernietigd, de rente is winst voor de bank.  Dit systeem zorgt er dus in feite voor dat het onmogelijk wordt om alle schulden af te betalen.  Aangezien altijd meer moet worden terugbetaald dan er geleend werd, en die surplus (de rente) nooit gecreëerd werd, blijft er op het einde van de rit altijd iemand met schulden over. 

Dit valt uiteraard te herdenken.  Het hierboven kort beschreven systeem is een creatie van de mens.  Het kan dus ook worden veranderd.  Door digitalisering is er de mogelijkheid om van geld een ‘common’ te maken.  Men zou kunnen zeggen dat de Bitcoin hier een voorbeeld van is, maar dat is in feite niet zo.  Bitcoin staat met beide voeten in het huidige systeem, en is ondertussen eerder een investeringsgoed geworden dan een betaalmiddel.  Het Sustainable Money System van Stef Kuypers en collega’s komt hiervoor wel in aanmerking.  Dat systeem kan perfect decentraal worden georganiseerd.  Bovendien is deze munt volledig digitaal, en kan het systeem door de volledige gemeenschap worden beheerd en onderhouden.  Geldcreatie gebeurt op die manier door de gemeenschap, niet meer door private banken. Sterker nog, die banken worden in feite overbodig.

Winstmaximalisatie zorgt ook voor heel wat negatieve externaliteiten.  Bedrijven zullen steeds proberen de negatieve gevolgen die ze, rechtstreeks of onrechtstreeks, veroorzaken, van zich af te schuiven.  Een klassiek voorbeeld hiervan is de auto.  De kosten voor de luchtvervuiling die wordt veroorzaakt door auto’s, worden gedragen door de maatschappij.  Het huidige product wordt wel verbeterd, er wordt gesleuteld aan het verbruik van de auto, maar echt innoveren doen de klassieke autoproducenten niet meer.  Sterker nog, ze sjoemelen om te verdoezelen dat ze niet meer innoveren.  Kijk maar naar wat Volkswagen enkele jaren geleden deed

In dat gat zien we dan weer bedrijven als Tesla springen.  Zij willen de autowereld disruptief veranderen door opnieuw écht te gaan innoveren.  Dat doen ze niet enkel door zelf nieuwe technologie te ontwikkelen.  Ze delen zelfs alle opgebouwde kennis, zodat ook de klassieke spelers hun aanbod hierop kunnen verder bouwen.  Voor een klassiek georganiseerd bedrijf lijkt dit een groot risico, maar dat is het niet.  De ontwikkelingsvoorsprong die Tesla heeft, zal ervoor zorgen dat ze niet zo snel uit de markt zullen worden gezet.  Bovendien leveren ze hun technologie aan hun concurrenten, waardoor die van hen afhankelijk worden. 

Die negatieve externaliteiten zijn bij uitbreiding toepasbaar op nagenoeg elk klassiek bedrijf.  Een lampenproducent is niet verantwoordelijk voor de weggegooide lampen.  Net zomin draait hij op voor de uitputting van de natuurlijke hulpbronnen en voor de bedenkelijke werkomstandigheden van de arbeiders die deze hulpbronnen delven of de lampen produceren.  Gelukkig klinkt de roep om dit te veranderen steeds luider, en zijn er bedrijven zoals Philips die sinds kort licht verkopen in plaats van lampen

Dat had op zich nog niet onmiddellijk met digitalisering te maken.  Toch zien we het product-as-a-service-principe meer en meer opduiken, met name bij grote techbedrijven.  Zij begrijpen beter dan wie ook dat men de klant geen producten meer moet verkopen, maar de klant (en bij uitbreiding de maatschappij) verder helpen met zijn producten.  De zelfrijdende auto heeft het potentieel om het aantal verkeersslachtoffers tot wel 85% te verminderenZetten we deze zelfrijdende auto in een groot deelsysteem in, dan lossen we in één klap een groot deel van de mobiliteitsproblemen op.  

Maar het gaat verder dan dat.  Winkels worden vervangen door webshops, die door machine learning veel beter gericht de juiste producten kunnen aanprijzen.  Waar men vroeger enkele keren per maand naar de bank moest om de facturen te betalen, kan men dat nu elke minuut van de dag op de smartphone.  We hebben met die smartphone een toestel in onze broekzak met meer rekenkracht dan de Apollo maanlander in 1969.  Dit toestel zorgt ervoor dat elk (digitaal) contact met een bedrijf een gepersonaliseerde ervaring wordt. 

De vraag is natuurlijk of dit allemaal wel een goeie zaak is.  Ik ben daar niet altijd even sterk van overtuigd.  Dat is niet zozeer de fout van de grote techbedrijven of van innovatieve ondernemingen. We moeten daarvoor eerder naar het beleid kijken.  Dat is nog steeds afgestemd op de klassieke manier van ondernemen.  Dat zien we bijvoorbeeld heel erg sterk in het onderwijs, waar op een uitzondering na nog steeds enkel de klassieke economische theorie wordt onderwezen.  Ondertussen worden de grote techbedrijven bijzonder machtig.  Zij innoveren en het beleid loopt er achteraan met regulering.  De macht die techbedrijven hiermee vergaren, werkt in feite een nieuwe vorm van corporatisme in de hand. 

De vraag is ook of innovatie en disruptie ook op een duurzame manier zullen kunnen.  Regulering moet ervoor zorgen dat externaliteiten de verantwoordelijkheid worden van de producenten.  Zo worden ze wel verplicht om duurzamer te produceren. 

Tot slot moet iedereen de vruchten kunnen plukken van deze digitalisering.  Innovatie heeft steeds een groot collectief aspect.  Zonder uitzondering wordt alle vernieuwing gebouwd op reeds bestaande kennis.  Het zou dus niet meer dan fair zijn dat een significant deel van de opbrengst terugvloeit naar het collectieve.  Onze pensioenen zouden zo opeens betaalbaar kunnen worden.  Zo kan digitalisering ook naast het innovatieve aspect positief bijdragen aan onze maatschappij. 

BRONNEN

All Our Patent Are Belong To You. (2014, juni 12). https://www.tesla.com/nl_BE/blog/all-our-patent-are-belong-you

ECB (z.d.). Wat is geld? European Central Bank. Geraadpleegd 3 april 2020, van https://www.ecb.europa.eu/explainers/tell-me-more/html/what_is_money.nl.html

De zelfrijdende auto: Dé oplossing voor alle files? En hoeveel jobs gaan erdoor verloren? (06:00+01:00a). vrtnws.be. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/11/02/zelfrijdende-auto-dag-3/

De zelfrijdende auto: Wie is verantwoordelijk bij een ongeval? En kan je zo’n wagen hacken? (06:00+01:00c). vrtnws.be. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/11/02/zelfrijdende-auto-dag-2/

Emissieschandaal. (2020). In Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Emissieschandaal&oldid=56516748

Kuypers, S. (z.d.). Money, behaviour and society: The invisible link. Geraadpleegd 3 april 2020, van https://www.ted.com/talks/stef_kuypers_money_behaviour_and_society_the_invisible_link

Kuypers, S., Delepierre, B., & Goorden, T. (2020). Sustainable Money System: Project overview. https://www.happonomy.org/wp-content/uploads/2020/05/Sustainable-Money-System-overview.pdf

Philips provides Light as a Service to Schiphol Airport. (z.d.). Philips. Geraadpleegd 11 juni 2020, van https://www.philips.com/a-w/about/news/archive/standard/news/press/2015/20150416-Philips-provides-Light-as-a-Service-to-Schiphol-Airport.html

Thierry Geerts: De Digitale Revolutie | Work Smarter BE 2019. (z.d.). Geraadpleegd 10 juni 2020, van https://www.youtube.com/watch?v=ZtCraKZIGxM

VRT NWS (06:25+02:00). Een boost voor computers en een niet echt duurzame terugkeer: Vijf weetjes over de maanlanding. vrtnws.be. https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2019/07/19/vijf-weetjes-over-de-maanlanding-die-u-nog-niet-gehoord-had/

William Stanley Jevons. (2018). In Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Stanley_Jevons&oldid=52447169